Burgerbegroting: zo laat je inwoners meebeslissen over geld

Bij een burgerbegroting bepalen inwoners mee waaraan een deel van het gemeentegeld wordt besteed. Inwoners of organisaties dienen ideeën in, de gemeente toetst of ze uitvoerbaar zijn, en inwoners stemmen welke ideeën geld krijgen. Maastricht verdeelt zo in 2026 750.000 euro, Waalwijk verdeelde in 2025 500.000 euro. Of een burgerbegroting werkt, hangt vooral af van twee dingen: de spelregels die je vooraf vastlegt, en wie er uiteindelijk meestemt.

Dit artikel is voor wie de raad een burgerbegroting voorstelt, of er een moet uitvoeren. Het laat zien hoe twee gemeenten het opzetten, welke keuzes je vooraf maakt, en hoe je nagaat of de uitslag breed gedragen is.

Wat een burgerbegroting is, en wat niet

Het Kennisknooppunt Participatie omschrijft het zo: “Inwoners denken actief mee over de besteding van een deel van het publieke budget.” Ze dienen voorstellen in, stellen prioriteiten en stemmen op de ideeën die ze het belangrijkst vinden.

Het Kennisknooppunt beschrijft zes stappen:

1. Budget en thema’s bepalen. De gemeente stelt het bedrag vast en kiest de thema’s waarbinnen inwoners iets kunnen indienen.
2. Deelnemers werven. Door open inschrijving, door loting, of door gerichte uitnodigingen aan groepen als jongeren, ouderen of nieuwkomers.
3. Deelnemers voorbereiden. Met uitleg over het budget, de regels en de plannen die er al liggen.
4. Overleggen. In werkgroepen of wijkbijeenkomsten werken deelnemers voorstellen uit.
5. Besluiten. Deelnemers stemmen, online of fysiek, over de projecten binnen het budget.
6. Uitvoeren en terugkoppelen. De gekozen projecten worden uitgevoerd en inwoners horen hoe het ervoor staat.

Volgens het Kennisknooppunt past een burgerbegroting bij investeringen in wijken, zoals groen, verkeer of jeugdvoorzieningen, en bij het opstellen van een meerjarenplan. Het kan eenmalig, bijvoorbeeld voor de inrichting van een plein, of elk jaar.

Een burgerbegroting is iets anders dan een buurtbudget dat een commissie van bewoners verdeelt. Dat staat, met de regelingen van Amersfoort en Enschede, in het artikel over bewonersparticipatie in de wijk. Het Kennisknooppunt onderscheidt het ook van het Uitdaagrecht: bij een burgerbegroting verzorgt de overheid de uitvoering, bij het Uitdaagrecht doen inwoners dat zelf met overheidsgeld. In de praktijk lopen die vormen door elkaar. In Maastricht en Waalwijk voeren de indieners hun project zelf uit, met subsidie van de gemeente.

Hoe Maastricht een burgerbegroting opzet

Maastricht begon in 2020. Op Thuis in Maastricht, de site van de gemeente, staan de bedragen per editie: 300.000 euro in 2020, van gemeente en provincie samen, 750.000 euro in 2023, 798.452 euro in 2024, en 750.000 euro in 2025 en 2026.

De spelregels van 2026 laten zien welke keuzes een gemeente vooraf maakt:

• Wie indient. Een particulier mag maximaal 5.000 euro aanvragen, een stichting of vereniging maximaal 10.000 euro. Elke persoon, stichting of vereniging dient één project in.
• Waarop de gemeente toetst. Mag het volgens de wet, is het binnen een jaar uit te voeren, en botst het niet met plannen die al lopen? Het project moet in de openbare ruimte plaatsvinden of op een plek met een openbaar karakter, vrij toegankelijk zijn en nieuw zijn.
• Wat er niet mag. Projecten die vooral commercieel, politiek of religieus zijn, projecten die al subsidie van de gemeente krijgen, en het voortzetten van een eerder project.
• Draagvlak in de buurt. Raakt een project de openbare ruimte of de directe omwonenden, dan levert de indiener een draagvlakformulier mee.
• Wanneer er gestemd wordt. Is het tekort meer dan 5% van het budget van 750.000 euro, dan kiezen inwoners. Is het tekort kleiner, dan zoekt de gemeente met de indieners een oplossing zodat alles door kan.
• Hoe de stemmen tellen. Online stemmen telt voor 40%, stemmen op het slotevent voor 60%.

Die stemregel doet ertoe. Bij de vierde editie gingen 47 projecten uit vier thema’s zonder stemming door, omdat ze binnen het budget pasten. Alleen in het thema Verenigingen stemden inwoners, over 20 projecten. Daarvan werden er 17 uitgevoerd. Inwoners stemden die editie dus alleen over de projecten in één thema. Wil je dat inwoners echt kiezen, dan moet je dat vooraf in de regels leggen.

Wie stemt er mee? De uitslag in Waalwijk

Waalwijk hield in 2025 een burgerbegroting, voor inwoners van Waalwijk, Sprang-Capelle en Waspik. Volgens de uitslag van de gemeente ging het om 500.000 euro, en kunnen 28 ideeën worden uitgevoerd.

De cijfers over wie meedeed:

• Online brachten 918 inwoners samen 1.905 stemmen en likes uit. Dat telde voor 40% van de uitslag.
• Op het stemevent in sporthal De Slagen waren 42 inwoners. Zij bespraken de ideeën binnen drie thema’s en bepaalden samen welke een stem kregen. Dat telde voor 60%.

De weging volgt een bewuste keuze. Maastricht legt uit dat het slotevent zwaarder telt omdat de gemeente ontmoeting en gesprek belangrijk vindt. Maar het gevolg is ook dat een kleine groep het grootste deel van de uitslag bepaalt. Uit welke kern of wijk die 42 inwoners kwamen, staat niet in de uitslag.

Daar zit de vraag die de raad achteraf stelt. Hoeveel inwoners deden mee, uit welke wijken, en in welke leeftijdsgroepen? Wie dat niet kan beantwoorden, kan ook niet zeggen of de uitslag breed gedragen is.

Spelregels voor je burgerbegroting: wat je vooraf vastlegt

Het Kennisknooppunt noemt drie aandachtspunten. Voorkom valse verwachtingen door vooraf helder te maken wat wel en niet onder de burgerbegroting valt. Informeer deelnemers goed over de kaders. En wees open over hoe je de uitkomst vertaalt naar besluiten.

Uitgewerkt tot vragen voor je raadsvoorstel:

1. Over welk geld gaat het? Een vast bedrag voor projecten van inwoners, zoals in Maastricht, of een deel van de begroting voor een wijk.
2. Wie mag indienen en wie mag stemmen? Inwoners, organisaties, of beide. Vanaf welke leeftijd, en wie de gemeente actief uitnodigt.
3. Waarop toetst de gemeente? Leg de criteria vast voordat de eerste ideeën binnenkomen, zodat een afwijzing uit te leggen is.
4. Wanneer wordt er gestemd, en hoe tellen de stemmen? Online, op een bijeenkomst, of allebei, en met welk gewicht.
5. Wie voert uit? De gemeente, of de indiener met subsidie.
6. Hoe koppel je terug? Aan indieners die zijn afgewezen, aan stemmers, en aan de raad.

Hoe de gemeente inwoners betrekt, legt de raad vast in een participatieverordening, die er volgens het Informatiepunt Leefomgeving uiterlijk 1 januari 2027 moet zijn. Wil je de burgerbegroting daarin opnemen, lees dan het artikel over de participatieverordening. Zoek je een platform voor de stemronde, dan staat in het artikel over een participatieplatform kiezen wat je de leverancier vraagt.

Een peiling onder inwoners naast de burgerbegroting

Een burgerbegroting laat inwoners kiezen tussen ideeën die anderen indienden. Wat de rest van de wijk het belangrijkst vindt, weet je daarmee nog niet. Een peiling onder inwoners kan op twee momenten helpen.

• Vooraf: de thema’s per wijk. Vraag inwoners welke onderwerpen in hun wijk geld verdienen, bijvoorbeeld met een vraag waarin ze groen, verkeer, spelen en ontmoeten in volgorde zetten. Dan kies je de thema’s van de burgerbegroting op wat inwoners zelf noemen, en zie je per wijk waar de verschillen zitten.
• Achteraf: de toets op de uitslag. Leg de gekozen projecten voor aan een bredere groep inwoners. Dan zie je per wijk en leeftijdsgroep of de keuze van de stemmers breder gedeeld wordt, voordat je de raad rapporteert.

Met Gemeentepeiler zet je zo’n peiling uit onder je eigen inwoners. Het vraagtype rangschikken laat inwoners onderwerpen in volgorde zetten. Ze opent via een link of QR-code in de browser, zonder installatie, en staat binnen een dag live. In het kaart-dashboard zie je de uitslag per wijk of buurt, en per antwoord de verdeling naar leeftijd. Na elke peiling kunnen deelnemers zich aanmelden voor volgende peilingen. Zo bouw je een digitaal burgerpanel op en bereik je bij de volgende editie dezelfde inwoners weer, gericht per wijk en leeftijd.