Vragenlijst opstellen voor inwoners: waar begin je?
Een goede vragenlijst voor inwoners begint bij wat de gemeente met de antwoorden gaat doen. Daarna vertaal je beleidstaal naar korte, eenvoudige vragen, kies je open of gesloten vragen, houd je de lijst kort, vraag je alleen wat je nodig hebt en test je hem voordat hij live gaat.
Een goede vragenlijst voor inwoners begint niet bij de vragen, maar bij wat de gemeente met de antwoorden gaat doen. Weet je welk besluit de uitslag moet voeden, dan weet je welke vragen je nodig hebt en welke niet. Daarna volgen vijf stappen: beleidstaal vertalen naar korte, eenvoudige vragen, kiezen tussen open en gesloten vragen, de lijst zo kort mogelijk houden, alleen de achtergrondgegevens vragen die je gebruikt, en de vragenlijst testen voordat hij live gaat.
Dit artikel is voor wie een peiling onder inwoners voorbereidt en de uitslag straks aan college of raad voorlegt. Hoe je een vraag neutraal formuleert, staat apart in suggestieve en leidende vragen vermijden. Hier gaat het om de opbouw van de hele vragenlijst.
Begin bij het doel van je vragenlijst
Het Kennisknooppunt Participatie zet het doel bovenaan: bepaal wat je precies wilt weten. Daarna kies je de doelgroep. Pas dan schrijf je vragen.
Maak het doel zo concreet dat je het in één zin aan een raadslid kunt uitleggen. Niet “we willen weten hoe inwoners over groen denken”, maar “we willen weten welke van drie plekken in de wijk inwoners het liefst als speelplek zien, zodat het college in maart kan kiezen”. Een doel in die vorm doet drie dingen:
- Het schrapt vragen. Elke vraag die niet bijdraagt aan de keuze in maart, gaat eruit. De Vlaamse overheid zegt het zo: stel alleen de vragen die je onderzoek nodig heeft.
- Het bepaalt hoe je de uitslag wil lezen. Moet de raad de uitslag per wijk zien, of per leeftijdsgroep? Dan moet je vragenlijst die indeling mogelijk maken.
- Het geeft je de inleiding. Inwoners vullen eerder in als ze weten waarom de gemeente het vraagt en wat er met hun antwoord gebeurt.
Een handige test: schrijf voordat je begint de tabel of grafiek op die je in het raadsvoorstel wil laten zien. Ontbreekt er een vraag om die tabel te vullen, dan voeg je hem toe. Levert een vraag niets op voor die tabel, dan schrap je hem. Hoe de peiling past in het grotere traject, leg je vast in je participatieplan.
Beleidstaal vertalen naar vragen die inwoners begrijpen
Wie een vragenlijst schrijft, zit er vaak al maanden in. Woorden als “herinrichting”, “verblijfskwaliteit” of “mobiliteitshub” zijn voor jou dagelijkse werktaal, maar niet voor de inwoner die op zijn telefoon een link opent. Schrijf daarom op taalniveau B1. De VNG deed dat bij haar eigen modelvragenlijst van de Burgerpeiling: de vragen en toelichtingen staan op B1 om de vragenlijst toegankelijker te maken.
De schrijftips van het Informatiepunt Leefomgeving zijn ook op een vragenlijst toe te passen:
- Zinnen van niet meer dan 15 tot 20 woorden.
- Zo veel mogelijk gewone woorden. Een vakterm alleen als die algemeen bekend is.
- Werkwoorden in plaats van naamwoorden, en de actieve vorm.
- Geen woorden die bij elkaar horen ver uit elkaar in de zin.
Twee voorbeelden van zo’n vertaling:
| Beleidstaal | Vraag aan inwoners |
|---|---|
| Hoe waardeer je de verblijfskwaliteit van het Marktplein? | Hoe prettig vind je het om op het Marktplein te zijn? |
| In hoeverre maak je gebruik van deelmobiliteit? | Heb je het afgelopen jaar een deelauto of deelfiets gebruikt? |
Stel ook één vraag tegelijk. De Vlaamse overheid raadt af om twee dingen met “en” of “of” in één vraag te stoppen. “Hoe tevreden ben je over het onderhoud en de verlichting van het park?” wordt twee vragen.
Open of gesloten vragen kiezen
Elk soort vraag levert iets anders op. De Vlaamse overheid zet het op een rij in haar richtlijn voor vragenlijsten bij gebruikerstesten. Die is geschreven voor het testen van teksten, maar de vraagtypen werken bij inwoners net zo:
- Open vragen leveren de meeste informatie op over welke problemen mensen tegenkomen en waarom. Ze kosten wel veel tijd om te verwerken, en ze zijn minder geschikt voor mensen met een lage taalvaardigheid.
- Schaalvragen passen bij meningen en houdingen. Een schaal van vijf punten laat ruimte voor een neutraal antwoord. Soms wil je dat, soms niet.
- Ja-nee-vragen geven weinig informatie, maar werken goed als filtervraag: wie nee zegt, slaat het volgende deel over.
- Meerkeuzevragen passen bij kennis of begrip. Een optie “ik weet het niet” voorkomt dat mensen gokken.
Het Kennisknooppunt maakt dezelfde verdeling: open vragen om ideeën op te halen, gesloten vragen om antwoorden meetbaar te maken. In de praktijk werkt een combinatie. Je vraagt eerst gesloten wat inwoners vinden (“Welke van deze drie plekken heeft jouw voorkeur?”) en daarna open waarom (“Waarom kies je voor deze plek?”). De gesloten vraag geeft je het cijfer voor de raad. De open vraag geeft je de argumenten erbij.
In Gemeentepeiler kies je uit enkelvoudige en meervoudige keuze, open tekst, een schuifbalk, een beoordeling met sterren, rangschikken, twee matrixvormen en een informatietekst. Met die informatietekst leg je een plan uit voordat de vragen erover beginnen. In de vragenbibliotheek vind je kant-en-klare vragen om uit te putten, zodat je niet elke vraag zelf hoeft te bedenken.
Hoeveel vragen een vragenlijst mag hebben
Er is geen vast aantal, wel een richttijd. De Vlaamse overheid noemt voor een online vragenlijst 10 tot 20 minuten, en zegt erbij: maak je vragenlijst zo kort mogelijk.
Voor een peiling onder inwoners over één plan is dat vaak veel korter. Wie een link of QR-code opent op een telefoon, vult een korte lijst eerder helemaal in dan een lange. Drie manieren om de lijst kort te houden:
- Laat het doel schrappen. Loop elke vraag langs met de tabel uit het raadsvoorstel in je hand.
- Gebruik filtervragen. Wie een plek niet kent, krijgt de vragen over die plek niet.
- Peil vaker in plaats van alles in één keer. Een korte peiling per onderwerp levert meer op dan één lange lijst over vijf onderwerpen. Met een eigen inwonerspanel bereik je dezelfde inwoners de volgende keer weer.
Zet in de inleiding hoe lang het invullen duurt. Dan weet de inwoner waar hij aan begint.
Achtergrondvragen: vraag alleen wat je gebruikt
Wil je de uitslag per wijk of per leeftijdsgroep laten zien, dan heb je die gegevens van deelnemers nodig. Vraag niet meer dan dat. De AVG schrijft in artikel 5 minimale gegevensverwerking voor: persoonsgegevens zijn beperkt tot wat noodzakelijk is voor het doel. Een vraag naar opleiding of gezinssamenstelling hoort er alleen in als je die indeling ook echt in je rapportage gebruikt.
Het doel uit de eerste stap helpt hier weer. Staat in je tabel voor de raad een uitsplitsing per wijk, dan vraag je naar de wijk of postcode. Staat er geen uitsplitsing naar opleiding, dan vraag je er niet naar.
In Gemeentepeiler vraagt de peiling vooraf naar postcode en geboortejaar. Daarmee zie je de uitslag per gebied in het kaart-dashboard, en per antwoordoptie de verdeling naar leeftijd. Je hoeft die vragen dus niet zelf in je vragenlijst op te nemen. De gebieden kies je zelf: de landelijke wijk- en buurtindeling, of postcodegebieden die je als gemeente samenstelt.
De vragenlijst testen voordat hij live gaat
Fouten in een vragenlijst zie je zelf het slechtst. Je weet wat je bedoelde, dus je leest de vraag zoals je hem bedoelde. Het CBS test vragenlijsten daarom vooraf: in het Vragenlab, dat in 1992 van start ging, wordt een vragenlijst eerst op kleine schaal uitgetest. Fouten worden daar opgespoord, verklaard en verbeterd.
Een gemeente kan dat op kleinere schaal ook. Het Kennisknooppunt raadt aan de vragenlijst vooraf door een paar mensen te laten testen, op begrijpelijkheid, technische fouten en hoe ze de vragen opvatten. Zo pak je dat aan:
- Laat een paar mensen de lijst invullen die het plan niet kennen, liefst van buiten je afdeling.
- Vraag ze hardop te zeggen wat ze denken terwijl ze invullen. Waar ze aarzelen, zit een onduidelijke vraag.
- Vraag na afloop per vraag wat ze dachten dat de gemeente wilde weten. Wijkt dat af van je doel, dan herschrijf je de vraag.
- Vul de lijst zelf in op een telefoon, met een stopwatch. Klopt de tijd in je inleiding?
In Gemeentepeiler kun je de vragenlijst daarnaast laten nakijken door de AI-review. Die geeft een kwaliteitsscore van 0 tot 10, een samenvatting en suggesties per vraag, elk met een categorie (spelling, toon, bias, niveau, structuur, antwoordopties of algemeen) en een zwaarte. Een suggestie met een voorgestelde tekst pas je met één klik toe. Zo zie je ook of je ergens toch in beleidstaal bent vervallen.
Van vragenlijst naar uitslag voor de raad
Een vragenlijst die bij het doel begint, maakt de verantwoording achteraf makkelijker. Je kunt de raad laten zien welke vraag je stelde, waarom, en wat het antwoord was. Met een burgerpeiling in Gemeentepeiler staat de vragenlijst binnen een dag live, via een link of QR-code die inwoners zonder installatie openen. Tijdens de looptijd volg je de deelname en de doorlooptijd. Na afloop exporteer je de uitslag naar Excel, CSV of PDF, of naar PowerPoint met het kaartbeeld per vraag (in beta).
Hoe je de uitslag eerlijk opschrijft, met de deelnemers als noemer, lees je in het artikel over onderzoek onder inwoners en de raad. Een overzicht van alle onderdelen vind je bij de tools voor burgerparticipatie.