Wijkgericht werken: welke informatie heb je per wijk nodig?

Bij wijkgericht werken organiseert de gemeente haar werk per wijk, samen met bewoners, organisaties en partners in die wijk. Vaak heeft elke wijk een eigen wijkwethouder, een vast aanspreekpunt en een plan met de prioriteiten voor die wijk. Zo’n wijkplan staat op drie soorten informatie: cijfers uit registraties, wat bewoners zelf van hun wijk vinden, en wat bewoners en partners in het wijkteam inbrengen. De cijfers liggen meestal klaar. De mening van bewoners per wijk moet je zelf ophalen.

Dit artikel is voor wie een wijkplan, wijkagenda of wijkakkoord voorbereidt. Het laat zien hoe drie gemeenten wijkgericht werken organiseren, en welke informatie je per wijk verzamelt.

Wijkgericht werken: zo organiseren gemeenten het

Elke gemeente geeft er een eigen vorm aan. Drie voorbeelden laten zien welke onderdelen vaak terugkomen.

Veendam. De gemeente werkt wijkgericht met wijkteams, in de wijken en in de omliggende dorpen. In het wijkteam zitten leden van het beheerteam, vertegenwoordigers van organisaties in de wijk en van de gemeente. Het beheerteam bestaat uit inwoners, die de gemeente “de ‘ogen en oren’ van de wijk” noemt. De wijkteams benoemen en prioriteren de maatregelen in de wijk en vergaderen meerdere keren per jaar. Elke wijk heeft een eigen wijkwethouder, die het wijkprogramma met burgemeester en wethouders bespreekt. Een wijkcoördinator van deBasis Veendam is het aanspreekpunt voor bewoners.

Groningen. De gemeente is ingedeeld in wijken, dorpen en gebieden. Elke wijk en elk dorp heeft een wijkwethouder en een gebiedsteam. Het gebiedsteam adviseert en ondersteunt de wijkwethouder en zorgt voor afstemming binnen de gemeente. Groningen werkt met een vaste cyclus:

1. Wijk- en dorpskompassen. Per wijk en dorp informatie uit vragenlijsten en data.
2. Gebiedsanalyse. Een samenvatting van wat de kompassen laten zien.
3. Gebiedsagenda. De thema’s en prioriteiten voor het gebied, vastgesteld voor vier jaar.
4. Begroting en jaarplannen. De activiteiten en projecten staan in de gemeentebegroting, en aan het begin van elk jaar presenteert de gemeente de gebiedsjaarplannen.

Rotterdam. Onder de naam Wijk aan Zet werkt de gemeente met gekozen wijkraden: sinds maart 2022 zijn dat er 37, plus 2 dorpsraden. Bewoners kiezen ze elke vier jaar. De wijkraad, de gemeente en het wijknetwerk maken samen een wijkakkoord met vier opgaven, en per opgave vijf afspraken. Rotterdam heeft daarnaast 39 wijkhubs, waar medewerkers van de gemeente en partners uit de wijk werken.

De namen verschillen: wijkplan, wijkprogramma, gebiedsagenda, wijkakkoord. De vraag eronder is steeds dezelfde. Wat speelt er in deze wijk, en wat gaan we eraan doen?

Cijfers per wijk: wat CBS en Leefbaarometer laten zien

De eerste soort informatie zijn cijfers uit registraties. Die liggen voor elke gemeente klaar.

• Kerncijfers Wijken en Buurten van het CBS. Het CBS publiceert kerncijfers over demografische en sociaaleconomische onderwerpen op gemeente-, wijk- en buurtniveau. De thema’s zijn bevolking, wonen, energie, inkomen, sociale zekerheid, bedrijven, motorvoertuigen en voorzieningen. Er komen ongeveer vier keer per jaar cijfers bij. Je vindt ze op StatLine en op de site Cijfers op de kaart.
• De Leefbaarometer. Met de Leefbaarometer volg je de leefbaarheid in alle bewoonde wijken, buurten en straten van Nederland. Hij kijkt naar vijf onderdelen: woningvoorraad, fysieke omgeving, voorzieningen, sociale samenhang, en overlast en onveiligheid. Je bekijkt de kaart per vak van 100 bij 100 meter, per buurt, wijk, postcodegebied of gemeente. De data worden om de twee jaar bijgewerkt; de meest recente meting is die van 2024.

De basis onder die cijfers is de wijk- en buurtindeling. Die legt de gemeente zelf vast, en het CBS geeft elke wijk en buurt een eigen code. Gebruik je in je wijkplan dezelfde grenzen, dan kun je cijfers uit verschillende bronnen naast elkaar leggen.

Cijfers laten zien hoe een wijk ervoor staat. Ze laten niet zien hoe bewoners dat zelf ervaren, of wat ze als eerste aangepakt willen zien.

Wat bewoners per wijk vinden: de beleving naast de cijfers

De tweede soort informatie is de beleving van bewoners. Rotterdam laat zien hoe zwaar je die kunt laten wegen.

Het Wijkprofiel Rotterdam laat zien hoe de 14 gebieden en 71 wijken ervoor staan op sociaal en fysiek gebied en op veiligheid. De scores zijn gebaseerd op cijfers en op de beleving van Rotterdammers: “hun stem telt voor 50 procent mee.” Volgens de gemeente geeft het Wijkprofiel input voor het wijkakkoord.

De toelichting bij het Wijkprofiel beschrijft hoe dat werkt:

• Twee bronnen. Registraties van de gemeente en van onder meer politie, brandweer, CBS, DUO en UWV, en de uitkomsten van twee grote vragenlijstonderzoeken: het Wijkonderzoek 2025 en de Veiligheidsmonitor 2025.
• Per wijk ingevuld. Afhankelijk van de omvang van de wijk vulden tussen 175 en 350 inwoners per wijk de vragenlijst in.
• Om de twee jaar. Het Wijkprofiel bestaat sinds 2014 en krijgt elke twee jaar een update.

Een vaste meting zoals deze is de basis onder een wijkplan. Maar tussen twee metingen in komen er vragen die niet kunnen wachten. Een nieuw speelveld, de aanpak van te hard rijden, de keuze tussen twee ontwerpen voor een plein. Voor die vragen heb je een korte wijkpeiling nodig, die je zelf uitzet in de wijk waar het speelt.

Inbreng uit het wijkteam en de mening van de hele wijk

De derde soort informatie komt uit de wijk zelf: wat bewoners in het beheerteam, de wijkraad of het wijkteam inbrengen, en wat partners als de woningcorporatie of de politie zien. Veendam schrijft dat bewoners vaak goed weten wat de leefbaarheid beïnvloedt, en ook vaak een oplossing aandragen.

Die inbreng komt van een kleine groep betrokken bewoners. Een wijkwethouder die het wijkprogramma aan de raad uitlegt, wil ook weten hoe de rest van de wijk erover denkt. Een peiling onder inwoners van die wijk legt de prioriteiten uit het wijkteam voor aan het stille midden. Zo zie je hoe de deelnemers uit de wijk over elk punt denken. Hoe je bewonersparticipatie in de wijk verder vormgeeft, van informeren tot een buurtbudget, staat in een apart artikel.

Met Gemeentepeiler gaat dat zo:

• Per wijk of buurt uitzetten. Je kiest de wijken en buurten waarin de peiling loopt. Dat kan met de landelijke wijk- en buurtindeling, of met eigen postcodegebieden die je zelf samenstelt, bijvoorbeeld de grenzen van je wijkteams.
• Per gebied lezen. In het kaart-dashboard voor burgerparticipatie zie je de uitslag per wijk of buurt. Klik je op een gebied, dan filteren de cijfers eromheen. Per antwoord klap je de verdeling naar leeftijd open.
• Snel een vraag uitzetten. Je peiling kan binnen een dag live staan. Inwoners openen de vragen via een link of QR-code in de browser, zonder iets te installeren.
• Dezelfde bewoners terugvragen. Na een peiling kunnen deelnemers zich aanmelden voor volgende peilingen. Zo bouw je een eigen digitaal burgerpanel op, en bereik je bij de volgende vraag dezelfde inwoners weer, gericht per gebied en leeftijd.
• Meenemen naar het wijkoverleg. Je exporteert de uitslag naar Excel, CSV of PDF, of naar PowerPoint met het kaartbeeld per vraag (in beta).

De uitslag laat zien wat de deelnemers per wijk antwoordden, en hoeveel het er waren. Dat leg je naast de cijfers van het CBS en de inbreng uit het wijkteam. Hoe je een uitslag naast de opbouw van de bevolking in de wijk legt, lees je in het artikel over onderzoek onder inwoners en de afspiegeling van de bevolking.

Een wijkplan opstellen: vier vragen vooraf

Wie een wijkplan, wijkagenda of wijkakkoord voorbereidt, kan deze vragen vooraf beantwoorden. Ze komen terug als de raad om verantwoording vraagt.

1. Welke gebiedsindeling gebruik je? Kies grenzen die passen bij je wijkteams, en die je kunt koppelen aan de CBS-codes. Dan liggen cijfers en beleving op dezelfde kaart.
2. Welke cijfers horen bij elke prioriteit? Leg vast welke kerncijfers of welke onderdelen van de Leefbaarometer je volgt, zodat je bij de evaluatie weet waar je naar kijkt.
3. Hoe haal je de beleving van bewoners op, en hoe vaak? Een grote meting om de paar jaar, een wijkpeiling bij een concrete keuze, of allebei.
4. Hoe koppel je terug? Laat bewoners per wijk weten wat er met hun inbreng gebeurde. Groningen presenteert elk jaar de gebiedsjaarplannen; Rotterdam laat de wijkraad bewaken of de afspraken uit het wijkakkoord worden nagekomen.

In de participatieverordening legt de raad vast hoe de gemeente inwoners betrekt. Een wijkplan maakt die afspraken per wijk concreet.